برای معماری ایرانی||||||||||||||For Iranian Architecture

هنر و مردم سال ۱۳۵۷ ...

پورافكاري، نصرالله. “شيوه‌هاي سنتي تقسيم آب در ايران “. دوره 16، ش 193 (آبان و آذر): 48- 51.

 

شيوه‌هاي سنتي تقسيم آب در ايران

 

دكتر نصرالله پورافكاري         دانشگاه اصفهان

ايران به سبب داشتن وضع جغرافيايي ويژه‌اي مانند عرض جغرافيائي ( بين 30-60 درجه عرض شمالي) ، وجود رشته كوهها و ارتفاعات كه دورادور اين فلات مرتفع را گرفته است سبب شده است كه دامنه‌هاي مشرف به خارج آن از رطوبت بيشتري برخوردار شده ولي دامنه‌هاي داخلي آن نعمت آب و باران و بقدر كافي كاي برخوردار نباشد. وجود كوههاي البرز رد شمال و كوههاي زاگرس در غرب و جنوبغربي و يا رشته كوههاي در شرق و غرب، ابرهائي را كه از درياي خزر و يا از اقيانوس اطلس و هند بطرف ايران مي آيند، از حركت بازداشته و آنها را تبديل به باران،‌مي نايد و بدين جهت منطقه شمال ايران، در ساحل خزر و يا دامنه‌هاي غربي كوههاي زاگرس سرسبز و خرذم بوده و تا اندازه‌‌اي نزولات آسماني نيازهاي كشاورزي را مرتفع مي نمايد. ولي نواحي ديگر ايران بخصوص نواحي كوير، در مقابل بي آبي و آفاب داغ آسمان صاف ايارن زندگي تب آلودي را مي گذرانند. از طرفي مقدار باران ساليانه ايران حدود 400 ميليارد متر مكعب است كه حد متوسط آ از 28 سانتيمتر براي كل ايران تجاوز نخواهد كرد، كه اين ½ باران متوسط سالانه كره زمين است(86 سانتيمتر× . ملاحظه ميشود كه ايران اصولا سرزمين خشك و بي آب است در صورتي كه اين مقدار باران در افغانستان 58 سانتيمتر در ژاپن 160 سانتيمتر در اروا 62 سانتيمتر و در آمريكاي جنوبي 135 سانتيمتر است.(1)در دشتهاي وسيع ايران نيز بعلت بارندگي‌هاي پراكنده و بخصوص بالا بودن درجه حرارت ،‌قبل از آنكه آب باران در سطح زمين جاري شود دوبار تبخير و بجو باز ميگردد(4).مسلم است كه استفاده از اين بارنها با چنين است موقعيتي مشكل است. منابع آبي ايراني نيز محدود است. رودخانه‌ها كه بسياري از آنها درذتابستان خشك و بعضي‌ها كم آب‌اند و فقط تعداد اندكي از اين رودخانه دائمي است و بالاخره چشمه‌ها و درياچه‌ها. بجز اينها، از منابعي مانند قنات،‌زهكشيها، آبهاي عمقي نيز استفاده ميشود كه حمدالله مستوفي از اين انواع آبياري مصنوعي چنين ياد كرده است:آبيري دستي- آبياري ز رودخانه – آبياري بوسيله كاريز- آبياري بمدد چاه(5).بهر حال با ملاحظه اين ابي‌ها و اندك مقدار باران و نياز روستاها به آب و كشت ، مشاهده ميشود كه اين نيازها، سبب دقت و تفكر رستائي شده و در نتيجه اين انديشه شگرف ااظطراري، به كشف مسائلي نائل آمده است، كه اين توانائي ،‌او را از آبي و خشك شدن گياهان و درختان و مزرعه‌اش نجات داده است.بعلت كمي اب دئرروستاها و مناطق كويري و خشك، روستائي با تجه به تبخير شدن آبي هنگام انتاقل آن ازجائي به جائي و يا احيانا ناكافي بودن آن، در تقسيم آب، ازآبياري كوزه‌اي استفاده كرده است. بدين ترتيب كه كوزه را از آب چاه پر كرده و در كنار ريشه درخت قرار ميدهند و آبي كه به آرامي از كوزه ميتراود گياه را زنده نگه ميدارد(6).و يا جهت صرفه جوئي در آب و يا در فقدان آن، تخمه‌هاي خربوزه و هندوانه را در يشه گياهان خار مانند كشت ميدهند. بدين ترتيب كه ريشه خاري را كه ريشه‌اش مستقيم به پائين رفته است ر آورده و در انتهاي ريشه آن شكافي ايجاد ميكنند، سپس تخمعه خربوزه و هندوانه را در آن شكاف ريشه قرار داده و در جاي خود قرار ميدهند و آنگاه از آب سيرابش مي كنند.تمه‌ها در آن محل به كمك ريشه آن خار رشد نموده و نضخ خواهد كرد، و يا همچنين جهت جلوگيري از تبخير ،‌اطراف گياه را با كاه و نظاير آن پر ميكنند.همه اينها نشان دهنده اينست كه زمينهاي خشك و تشنه ايران تا چه اندازه از بي آبي در عذاب ايت. دعاهاي باران نتيجه اين آبي‌ها در فرهنگ مردم است.البته اين آبي‌از ويژگيهاي انحصاري ايران نيست، بيشتر ممالك دنيا، با همه پيشرفتهاي اقتصادي و تكنولژي هنوز هم از آبي در امان نيستند.  هم اكنون جهت صرفه جويي در آب بسياري از ممالك از بياري قطره‌اي استفاهد مي كنند كه اسرائيل موجد آن بوده است(7).باري اين كمي آب از ديدگاه جامعه شناسي سبب شده است كه حس تعاون و همبستگي در فاراد بوجود آيد و آنرا، بين خود طوري تقسيم نمايند كه همگي ازآب برخوردار باشند. وجود جمعيت و مزارع بيشتز و آب اندك ، مشكلاتي عهمراه داشه استكه در نتيجه سازمان‌‌هاي بوجود آمده و در تنظيم و قسيم آب مردم را ارهنمائي كرده است. اين سازمانها طوري تنظيم شده بودند كه كمتر اختلافي لاينحل باقي ميماند.

http://www.ichodoc.ir/p-a/CHANGED/193/html/193-48.htm

+ نگار (رزالیا) نصیری****** Negar(Rosalia) Nassiri PH.D, M Arch ; ۱٠:۳٩ ‎ب.ظ ; شنبه ٢۸ بهمن ۱۳۸٥
    پيام هاي ديگران ()